بازنشر از بایگانی هفتهنامهٔ «تماشا» با تلاش برای حفظ قالب و رسم الخط. توضیح در بایگانی تماشا.
سال اول - شمارهٔ پنجاهم – ۱۲ اسفند ۱۳۵۰
این داستان در سال ۱۹۶۰، یعنی دو سال پیش از پرتاب نخستین «تل استار»، نوشته شده است.
نام من آرتور سی. کلارک است، و آرزو میکنم که ایکاش با این ماجرای کثیف هیچ رابطهای نداشتم. ولی چون پای تمامیت اخلاقی - تکرار میکنم، اخلاقی - ایالات متحده در میان است، باید اول موقعیت خودم را تشریح کنم. فقط در این صورت است که شما میتوانید بفهمید که چگونه، با کمک شادروان دکتر آلفرد کینسی، بدون هیچ قصدی به حرکت دادن بهمنی دست زدم که ممکن بود طومار تمدن غرب را درهم بپیچد.
برمیگردم به سال ۱۹۴۵، سالی که با سمت افسر رادار در نیروی هوائی سلطنتی بودم، آن سال مهمترین ایدهٔ تمام عمرم را در سر داشتم. دوازده سال پیش از آنکه نخستین اسپوتنیک بیپبیپ خود را شروع کند، به فکر من رسید که ماه مصنوعی وسیلهٔ فوقالعاده جالبی است برای استقرار یک فرستندهٔ تلویزیونی، زیا چنین فرستندهای از ارتفاع چندهزار میلی زمین میتواند به نیمی از کرهٔ زمین برنامه بفرستد. این ایده را یک هفته بعد از ماجرای هیروشیما مطرح کردم و گفتم چنانچه یک سری ماهوارهٔ مخابراتی در ارتفاع ۲۲،۰۰۰ میلی زمین بر فراز خط استوار قرار گیرد، انقلاب عظیمی در سیستم مخابراتی ایجاد خواهد کرد.
این فکر در شمارهٔ ماه اکتبر ۱۹۴۵ مجلهٔ «دنیای بیسیم» درج شد، و البته چون فکر نمیکردم که بتوانم از دانش فضائی استفادهٔ تجارتی کنم، در به ثبت رساندن این فکر نیز کوشش نکردم و تصور هم نمیکنم که میتوانستم آن را عملی کنم. (اگر هم در خطا هستم، ترجیح میدهم که روشن نشوم.) اما این فکر در کتابهای من باقی ماند، و امروز ماهوارههای مخابراتی آنقدر پذیرفته و عادی شدهاند که کسی به منشاء آنها نمیاندیشد.
یک بار هم تلاش بیثمری کردم تا از راه کیهاننوردی و کاوشهای فضائی مستقیماً قضیه را مطرح کنم. برای اطلاع بیشتر میتوانید حرفهای مرا در صفحه ۳۲ گزارش این کمیته به نام «ده سال آینده در فضا» بخوانید. خلاصهٔ حرفی که من زده بودم چنین بود: «من که در خاور دور ساکنم، بارها شنیدهام که دنیای غرب با شوروی بر سر جلب میلیونها آسیائی رقابت دارد.» اگر یک شبکهٔ تلویزیونی با استفاده از ماهوارهها به وجود آید، تبلیغات اثری قاطعتر خواهد داشت...» من هنوز هم پای آن حرف ایستادهام، اما به گوشهائی که کار فکر نکرده بودم - که متاسفانه دیگران به این فکر بودند.
ماجرا از یک میهمانی رسمی، که در پایتختهای کشورهای خاوری جاذبهای دارد آغاز شد. البته این گونه میهمانیها در غرب بسیار عادی است، اما در کلمبو موقعیتی است برای چشم و همچشمی. شما هر فردی که باشید، حداقل هفتهای یک بار دعوتنامهای برای کوکتیل در یک سفارتخانه یا نمایندگی برایتان میرسد، حالا یا شورای فرهنگ بریتانیاست، یا هیئتهای آمریکائی، یا انجمن فرهنگی فرانسه، و یا یکی از مؤسسات فراوانی که سازمان ملل در همهجا دارد.
در ابتدا به این جهت که من و همکارم سری در سیاست نداشتیم، کسی به حساب نمیآمدیم و تنها مانده بودیم. اما بعد که مایک سرپرستی تور «دیوبروبک» را در سیلان پذیرفت، مردم کمکم متوجه ما شدند - و بعد که وی با یکی از مشهورترین زیبایان جزیره ازدواج کرد بیشتر مورد توجه واقع شدیم. بدین ترتیب از آن پس میکوشیدیم که دعوتهای کوکتل و شام را کمتر بپذیریم تا وقت و نیرویمان کمتر صرف چیزهای بیارزش غرب از نوع شلوارها، ژاکتهای شب و کراواتهای رنگارنگ شود.
برای نخستینبار بود که در ضیافتی به افتخار گروه اقیانوسشناسان شوروی که تازه به جزیره آمده بودند، به سفارت شوروی رفته بودیم. در زیر تابلوهای نقاشی لنین و استالین، یک زوج، از صدها مهمان از رنگها، دینها و زبانهای گوناگون، پرسه میزدند، با دوستان گفتگو میکردند و یا بیریا به انهدام ودکا و خاویار میپرداختند. من از مایک و الیزابت جدا مانده بودم، اما آنها را در سوی دیگر اتاق میدیدم، مایک طبق معمول داشت ماجرای «آن روز در عمق صدمتری دریا بودم» را برای جماعتی مشتاق تعریف میکرد، الیزابت داشت با حیرت او را نگاه میکرد، و جمعیتی کثیر نیز الیزابت را تماشا میکردند.
من از آن هنگام که پردهٔ گوشم را در راه صید مروارید در استرالیا از دست دادم، به ناچار این شغل را کنار گذاشتم، زیرا صدای سطح دریا بیش از آن بود که من توان جدال با آن را داشته باشم. و این نقص در برابر شنیدن نام افرادی چون ارما سیسیرا واردن، تیاورا سینگه، گونتیلیکه و جایاو یکرامه صد کوچکی نیست. من در مواقعی که به بوفه حمله نمیبرم، معمولاً به دنبال گوشهٔ دنج و ساکتی میگردم که در آنجا بخت یار من باشد و از پنجاه درصد گفتگوهای احتمالی نجات پیدا کنم. آن شب نیز در پناه یک ستون تزئینی ایستاده بودم و با خوئی «سامرست موام»وار به بررسی صحنه مشغول بودم که متوجه شدم کسی با نگاه «قبلاً شما را جایی ندیدهام» نگاهم میکند.
من مشخصاتش را با احتیاط میگویم، زیرا مسلماً تعداد زیادی از مردم هستند که او را خواهند شناخت. سی و دو ساله بود و من ماحدس زدم که آمریکائی است. قد و بالائی خوشتراش و موهائی کوتاه داشت، به مردهای اطراف «مرکز راکفلر» میمانست و تا پیش از آن که دیپلماتها و تکنیسینهای روسی از این تیپ تقلید کنند، یک تیپ صد در صد آمریکائی بود. حدود ۱۸۰ سانت قدش بود، چشمهای میشی داشت و موهای مشکی که از پایین شقیقهها میل به خاکستری داشت. با آنکه من اطمینان داشتم که پیش از این او را ندیدهام، اما چهرهاش برایم یادآور کسی بود. دو روز وقتم تلف شد تا متوجه شدم. چهرهٔ «جان گارفیلد» در خاطرهمان هست؟ عین خودش بود، شبیهتر از این امکان نداشت.
وقتی که بیگانهای در ضیافتی چشم مرا میگیرد، روش تحقیق مخصوص من خودبهخود شروع میشود. اگر به قدر کافی مطبوع بنماید، ولی من در لحظهٔ اول احساس نکنم، نگاه دقیق و بیتفاوتم را به او میدوزم، و بدون آنکه اثری از شناسائی در نگاهم باشد، سراپایش را برانداز میکنم. البته نگاهم غیر دوستانه نخواهد بود. اما اگر مطبوع نباشد، نگاهی زودگذر به او میاندازم و سرم را برمیگردانم. در بسیاری از موارد حتی ممکن است حالتی ناشی از دردی فوقالعاده زودگذر نیز در چهرهام پیدا شود. معمولاً هم نظرم خیلی زود منتقل میشود.
اما این شخصیت، جالب و مطبوع به نظر میرسید، و من هم حوصلهام داشت سر میرفت. بنابراین با خوشروئی برایش سر تکان دادم. چند دقیقه بعد در کنار من قرار گرفت و من گوش سالمم را به طرفش گرفتم. گفت: «سلام. (حدس زده بودم، آمریکائی بود)، اسم من جین هارتفورده. حتم دارم که یه جائی همدیگه رو دیدهایم.» پاسخ دادم: «به نظرم من هم این طور میاد. من مدت نسبتاً زیادی در آمریکا بودم. اسم من آرتور کلارکه.» معمولاً اینگونه معرفیها نگاهی بیتفاوت به دنبال دارد، اما بعضی وقتها هم اینطور نیست. من در آن لحظه حس کردم که در پس چشمهای میشی او گوئی کارتهای آیبیام در حرکت است و کوشش دارد مرا در سریعترین وقت به جا بیاورد.
- نویسندهٔ افسانههای علمی؟
- کاملاً درسته.
از چشمانش تعجب میبارید.
- عجب، خیلی رؤیائیه. حالا میفهمم که شما را کجا دیده بودمتون. وقتی شما در برنامهٔ دیو گارووی شرکت داشتین، من توی استودیو کار میکردم.
(این گفتگو ممکن بود ارزش پیگیری را داشته باشد، اما من شک داشتم که این طور باشد، و مطمئنم که جین هارتفور یک اسم تقلبی بود، چون بیش از حد ساده مینمود.)
گفتم:
- پس شما توی تلویزیونین؟ اینجا چکار میکنین؟ اومدین سوژه گیر بیارین یا قصد تفریح دارین؟
چنان لبخند بیپرده و دوستانهای به من زد که گفتی هزار راز پنهان در دل دارد.
- اوه، هوای همه چیز رو دارم. چیز عجیبیه، من اوم مقالهٔ «جستجو در فضا»ی شما رو همون وقت که از چاپ در اومد، در سال ...
- ۱۹۵۲، در ماهنامهٔ باشگاه کیهاننوردی، دیگه مجلهای به اون خوبی در نیومد. در تمام این مدت داشتم او را سبکسنگین میکردم، و با آنکه چیزی در او میدیدم که مورد پسند نبود، قادر به کشف آن چیز نبودم. به هر حال، من میبایستی نسبت به کسی که کتابهایم را خوانده بود و در تلویزیون هم کار میکرد ابراز احساسات بکنم. علت هم این بود که من و «مایک» همواره به دنبال بازاری برای فیلمهای زیرآبی خود بودم. اما من کمکم فهمیدم که حرفهٔ هارتفورد به این نوع فیلم مربوط نمیشود.
مشتاقانه گفت:
- ببین من یک شبکهٔ بسیار جالبی در دست تهیه دارم که برات خیلی جالبه، - در حقیقت تو کمک کردی تا تونستم همچین چیزی درست کنم.
مبحث امیدبخشی پیش کشیده بود و درجهٔ طمع من جهشی فوقالعاده کرد.
- خیلی خوشحالم که چنین چیزی میشنوم. در چه زمینهایه؟
- اینجا نمیتونم در بارهاش حرف بزنم. میتونم فردا حدود ساعت سه بعد از ظهر ترا ببینم؟
- اجازه بده دفتر یادداشتمو نگاه کنم. بله اشکالی نداره.
در کلمبو فقط دو هتل بود که آمریکائیها به آنها علاقه داشتند و من با اولین حدسم هتلش را شناختم. در هتل «مونت لاوینیا» اقامت داشت، و با اینکه ممکن است شما این هتل را نشناسید، اما آن را دیدهاید. در اواسط فیلم «پل رودخانهٔ کوآی» صحنهٔ کوتاهی در یک بیمارستان نظامی هست، در این صحنه جک هاوکینز به یک پرستار برمیخورد و از او میپرسد که او بیل هولدن را در کجا میتواند ببیند. این قسمت از فیلم از این نظر برای ما جالب بود و در ذهنم ماند که «مایک» در نقش یک افسر زخمی در زمینهٔ فیلم بود. اگر صحنه را به دقت نگاه کنید، او را در گوشهٔ راست میبینید که نیمه رخ ایستاده است و برای ششمین بار روی اسم «سام اسپیگل» را علامت میگذارد.
در این محل بر فراز فلات محقری که مشرف به کنارههای پر از نخل دریا بود، جین هارتفورد توضیحاتش را شروع کرد - و امید اندک من به نفع مادی از این ملاقات به کلّی دود شد. من هنوز نمیدانم که دقیقاً منظورش چه بود - چه بسا که خودش هم نمیدانست، بدون شک شگفتی از برخورد با من و احساس قدرشناسی نقشی در این ملاقات بازی میکرد و با توجه به روحیهٔ جسور و خشنش، مردی تنها مینمود که نومیدانه نیازمند تأیید و دوستی بود.
من هیچیک از این دو کمک را به او نکردم. من همواره علاقهٔ محتاطانهای به بندیکت آرنولد داشتهام، و این علاقهایست که تمام افراد مطلع از جریان به او دارند. اما آرنولد وطنش را به دشمن لو نداده بود، و پیش از او هیچکس چنین میهنش را فریب نداده بود.
آنچه رؤیای من از دلار را به کلّی از بین برد اطلاعاتی بود که نشان میداد رابطهٔ هارتفورد با تلویزیون آمریکا در اوایل دههٔ ۱۹۵۰ بسیار جدی و سخت بوده است. این روشن بود که او را به علت داشتن تمایلات حزبی از مدیسون آوینو راندهاند، و نیز روشن بود که در مورد او بیعدالتی زیادی نشده است. با خشمی کنترل شده در بارهٔ مبارزهاش با سانسورگران نادان صحبت میکرد و به حال مجموعهٔ فرهنگی درخشان - ولی بینامی - که با زحمت فراوان فراهم کرده بود سوگواری میکرد. در همین زمان بود که بوی موشمردگی به مشامم خورد و متوجه شدم که جوابهای من دقیقاً مورد مطالعه قرار میگیرد. هر چه احتمال بردن نفع مادی از آقای هارتفورد در من ضعیف میشد، کنجکاوی شخصی من شدت بیشتری میگرفت. چه کسی پشت او را داشت؟ مسلماً این فرد «بیبیسی» نبود...
بالاخره پس از آنکه دلسوزی به حال خود را تمام کرد، به موضوع اصلی رسید و با لحن از خود راضی گفت:
- من یه چیزهایی دارم که اگه بگم از جا میپری. شبکههای تلویزیونی آمریکائی همین روزا به یک رقابت چشمگیر دچار میشن. این کاری که در شرف انجامه همون چیزیه که تو گفته بودی. آدمهائی که یه فرستندهٔ تلویزیونی رو به پشت ماه میفرستن میتونن یه فرستندهٔ خیلی قویتر و بزرگترشو در مدار زمین قرار بدن.
با احتیاط گفتم:
- خوش به حالشون، من مشتاق رقابتهای سالمم. تاریخ پرتاب چه وقته؟
- هر لحظه ممکنه پرتاب بشه. اولیش در جنوب نیواورلئان - البته روی خط استوا - قرار میگیره. به این ترتیب تموم منطقهٔ اقیانوس آرام را میپوشونه. روی این سرزمین هیچ کس هم نیس، و بنابراین هیچگونه مشکل سیاسی ایجاد نمیکنه. در حین حال که این فرستندهٔ تلویزیونی واسه خودش تو آسموم ایستاده به تموم مردم آمریکا از «سیاتل» گرفته تا «کیوست» تصویر میده. فکرشو بکن، تنها فرستندهٔ تلویزیونی که تمام آمریکا را میتون بگیرندش! بعله، حتی هاوایی! هیچ قدرتی نمیتونه دست به قدرتش بزنه، و برای اولینبار، یه فرستنده هست که در تموم خونههای آمریکائیها تصویر روشنش دیده میش. دیگه «جی. ادگارزبوی اسکاتز» هم نمیتونه باهاش مخالفت کنه.
با خود فکر کردم، این یک امتحان کوچک است. تو میخواهی بیپرده حرف بزنی. از قدیم آموخته بودم که هیچوقت با مارکسیستها بحث نکنم. اما اگر هارتفورد حقیقت را میگفت، باید تحریکش میکردم تا چیزهایی از او بفهمم.
گفتم:
- پیش از اینکه حرارت بیخودی به خرج بدی، باید بگم که از چند تا نکته بیتوجه رد شدی.
- چه نکتهای؟
- این پدیده به درد هر دو جبهه میخوره. همه میدونن که نیروی هوائی، ناسا، بللایز، آیتیتی و تعداد دیگری از مؤسسات روی همین برنامه کار میکنن. کلیهٔ تبلیغاتی که علیه آمریکا صورت بگیره، از همون دست پس داده میشه.
هارتفورد خندهای خشک کرد و گفت:
- کلارک، چه خوب گفتی! (خوشحالم که با اسم کوچکم صدایم نزد.) من یه خرده غافل بودم. مطمئناً اینو میدونی که آمریکا از نظر ظرفیت و قدرت پرتاب موشک سالها عقبه! و حتماً میتونی حدس بزنی که سیستم قدیمی «تی ۳» آخرین حرف روسها نیست.
در این لحظه بود که حرف او را بیش از پیش جدی گرفتم. او کاملاً درست میگفت. ظرفیت پرتاب «تی ۳» حداقل پنج برابر ظرفیت قویترین موشکهای آمریکا بود، که تازه این موشکها میخواستند ماهوارهای را در ارتفاع قابل انتقاد ۲۲،۰۰۰ میلی زمین قرار دهند، و در زمانی که این قدرت در موشکهای آمریکائی پیدا میشد، خدا میداند روسها به کجا رفته بودند. بله، آسمانها این را میدانستند...
حرفش را تصدیق کردم:
- کاملاً درسته، ولی آیا در همون وقتی که آمریکائیها یکهو در پنجاه میلیون خونه یه کانال رو میگیرن، روسها هم نمیتونن؟ من روسها رو تحسین میکنم. اما باید بگم که سرگرمیهاشون خیلی بدتر از سیاستشونه. آخر شما از بعد از بالشوی تآتر چی دارین؟ از نظر من، یه بالهٔ کوچک باید راه درازی بره تا به بالشوی برسه.
یک بار دیگر با لبخند خشک و خالی از شوخی او روبرو شدم. هارتفورد نوشابهاش را نوشیده بود و حالا نوبت را به من داد. گفت:
- پای روسها رو بهمیون کشوندی. شکی نیس که اجرای طرح و پرتاب ماهوارهٔ تلویزیونی با اونهاست - ولی فقط بهعنوان طرف قرارداد. مؤسسهٔ متشکلی که من براش کار میکنم اونها رو استخدام میکنه.
با خونسردی گفتم:
- پس واسهٔ خودش مؤسسهایه.
- بله، تقریباً یه مؤسسه بزرگیه. اما دولت آمریکا وانمود میکنه که همچی مؤسسهای وجود نداره.
با لحن حماقتآمیز گفتم:
- عجب، پس این مؤسسه در اختیار خودتونه.
شایع بود که روسها بهخاطر چینیهاست که مشغول پرتاب اقمار مصنوعی هستند. اما حالا کمکم داشت معلوم میشد که آن شایعات فاصلهٔ زیادی با حقیقت دارد.
هارتفورد، که از خودش خوشش آمده بود، ادامه داد:
- اون حرف تو دربارهٔ سرگرمیهای روسها کاملاً درسته. بعد از بالشوی یکهو به صفر سقوط میکنه. اما برنامههائی که من دارم تهیه میکنم اینجور نیس. حرفهٔ من اینه که برنامههائی پخش کنم که مردم را از کار و زندگی بندازه و به پای تلویزیون بشونه. فکر میکنی نمیشه این کارو کرد؟ مشروبتو تموم کن و بیا بهاتاق من. یه فیلم روشنفکرانه دربارهٔ هنرهای مذهبی دارم که میخوام نشونت بدم.
دو سه دقیقهای فکر کردم که کارهایش احمقانه است. اما اینطور نبود. من میتوانستم عنوانهائی بسیار جالبتر از عنوان: «جنبههای گوناگون مجسمهسازی مذهبی قرن سیزدهم» که او روی فیلمش گذاشته بود، برای میخکوب کردن تماشاگر در پای تلویزیون پیدا کنم.
هارتفورد، همچنانکه پشت پروژکتور بود، گفت:
- ناراحت نشو. این عنوان، منو از فضولهای مأمورین گمرک نجات میده، عنوان کاملاً درسته. اما وقتی موقعش برسه، اونو با یه عنوان پرجاذبه عوض میکنم.
شصت هفتاد متر که از فیلم گذشت، بعد از چند نمای عمومی بیضرر از معماری، تازه فهمیدم که منظورش از آن فیلم چیست...
شما احتمالاً میدانید که برجهای خاصی در هندوستان هست که بر روی آنها کندهکاری شده و ما غربیها تصویر میکنیم که اینها نقاشیهای مذهبی است. گذاردن صفت «بیپرده» بر این نقاشیها تنها میتواند یک تفسیر خندهآور باشد. این تصویرها چیزی برای تصور باقی نمیگذارد - هر گونه تصوری. در عین حال نیز نمونههای اصیل هنری است. فیلم هارتفورد نیز چنین بود.
از جمله نمائی از برخ خورشید، کنارک، داشت. هارتفورد در این مورد گفت:
- رسیدن به اینجا فوقالعاده سخته، اما به زحمتش میارزه.
من این برج را از پایین دیده بودم. در ساحل «اریسا» در ۲۵ میلی شمال شرقی «پوری» قرار دارد. کتابهای راهنما در مورد این برج سکوتی مؤدبانه کردهاند و تصاویر بیپردهٔ آن را غیر قابل توصیف میدانند. در کتاب «معماری هند» «پرسی براون» نیز حرفی در این باره زده نشده است. در یکی از همین کتابها نوشته شده است، کندهکاریهای این برج «شخصیّتی اروتیک و بیشرمانه دارد که نظیر آن را در هیچجای دیگری نمیتوان یافت.» ظاهراً این توضیح خشنی است، اما من پس از دیدن فیلم به آن معتقد شدم.
فیلمبرداری و تدوین فیلم فوقالعاده بود، سنگهای باستانی در زیر لنزهای دوربین زنده شده بود. فیلم پر بود از نماهای نفسگیر وقتکشی از طلوع خورشید و به دنبال آن سایههائی از پیکرهای به هم چسبیده از جذبه، نماهای درشت ناگهان از صحنههایی که در نظر اول مغز آدمی از تشخیص آن خودداری میکرد، تصویرهائی از سنگهای تراشیده شده به دست استادی که تمام رؤیاها و خیالهای ممکن در محدودهٔ عشق را تجسم بخشیده است، «زوم»ها و «پن»ها بیشمار که چشم را از تصویری به تصویر دیگر گریز میداد و آرزوهای ابدی انسان را به نمایش میگذاشت. موزیک فیلم - که غالباً موزیک ضربی بود و صدائی نازک و کشدار داشت که من از تشخیص آلت موسیقی خاص آن عاجز بودم - با برش و مونتاژ فیلم هماهنگی کامل داشت. در جائی از فیلم میدیدی که موزیک به تدریج آرام میشود و به قطعهٔ «بعد از ظهر» «دبوسی» میماند، بعد ناگهان طبلها بهصدا درمیآمد و اوجی دیوانهوار و گاهی تحملناپذیر به وجود میآورد. هنر مجسمهسازان باستان، با مهارت فیلمبردار مدرن، پس از قرنها بههم آمیخته بود تا شعری سراسر جذبه خلق کند و اثری بر ژلاتین فیلم بیافریند که آدمی را هنگام تماشا بر جا میخکوب کند.
سکوتی طولانی پس از روشن شدن پرده و تمام شدن آن موزیک شهوانی باقی ماند.
من هنگامی که بار دیگر آرامش خود را بهدست آوردم، گفتم:
- خدای من! تو یعنی میخوای اینو پخش کنی؟
هارتفورد خندید و جواب داد:
- گوش کن، این که چیزی نیس، این تنها حلقهای که من تونستم با خودم حمل کنم. ما کارمون همینه که هر روز در همهٔ زمینههای اصیل هنر کار کنیم و حتی گوشههای تاریخی و اغماضهای مذهبی را هم در نظر میگیریم - میبینیم که هیچ زاویهای از نظرگاه ما دور نمیمونه. اما مذهب هم مطرح نیس، هیشکی نمیتونه جلو ما رو بگیره. برای نخستین بار در تاریخ، روزی رسیده که هیچگونه سانسوری قابل اعمال نیست. هیچ راهی برای سانسور باقی نمونده، تماشاچی میتونه به اون چیزی که دلش میخواد، توی خونهش دسترسی پیدا کنه. برو تو اتاقت، در را ببند، دگمهٔ تلویزیونتو بزن تا شبکهها - میتونم بگم شبکهٔ آبی ما؟ - را ببینی، نه رفقا و نه اقوام، هیچکدام نمیفهمن.
گفتم:
- خیلی هشیارانهس، اما فکر نمیکنی که این کار هم یه روزی خسته کننده بشه؟
- البته که میشه. تنوع از پایههای زندگیه. ما سرگرمیهای فراوانی داریم. این ناراحتی رو بزار برای من، به این ترتیب خیلی زود میتونیم با این برنامههای آگاهکننده - من از لغت «تبلیغاتی» خوشم نمیاد - جمعیت خونهنشین آمریکا رو از دنیا خبر کنیم. این برنامههای سرگرم کننده را به عنوان دانه به کار میبریم.
- منظورت اینه که اگه ما اینجا هوای تازهای داریم، داره آلوده میشه.
هارتفورد پردهها را کشید و نور روز را به اتاق بازگرداند. پیش چشم ما منحنی طولانی ساحل گسترده بود، قایقهای ماهیگیری در زیر نخلها آرمیده بودند، و موجهای کوچک، که خسته از آفریقا میرسیدند، در انتهای راهشان در کف رقیق ساحل فرو میرفتند. این یکی از دوستداشتنیترین چشماندازهای جهان بود، اما من نمیتوانستم حواسم را روی آن متمرکز کنم. هنوز فکرم به دنبال آن اندامهای تراشیده از سنگ بود، آن چهرههای متحجر در تحرک که طول قرون نیز نتوانسته بود تحرکاتشان را فرونشاند.
آن صدای چرب و نرم از پشت سر به گوشم رسید:
- اگه میدونستی من چقدر از این فیلمها تهیه دیدم. از تعجب دهنت باز میمونه. بیخود نیس که صاحبان کالاها سریالهای واسهٔ کالاهاشون میخرند. اونها از پروپاقرصترین عاشقان عالماند و هر چی بهشون بدی تا ذرهٔ آخرش میبلعند. این کتابو میشناسی؟
با سر پاسخ مثبت دادم. من وقتی وارد اتاقی میشوم، از همان ابتدا سلیقهٔ ادبی صاحبخانه را برآورد میکنم.
- مثل اینکه باید مال دکتر کینسی باشه.
- گمونم من تنها آدمی باشم که این کتابو از اول تا آخر خوندم و تنها به آمارهای ضروریش اکتفا نکردم. میدونی که این در زمینهٔ مطالعات بازاریابی کتاب منحصر بهفردیه. تا کتاب بهتری پیدا نشده، ما بهترین استفاده رو از این میکنیم. این کتاب به ما میگه که مشتری چی میخواد، و ما تهیهش میکنیم.
- همهٔ مشتریا؟ بعضی از مردم سلیقههای غیر عادی دارن.
- زیبای فیلمی که نشونت دادم آنقدر هس که همهٔ سلیقهها رو جلب کنه.
گفتم:
- میتونی چنین ادعائی بکنی.
کمکم متوجه شد که حوصلهٔ من سر رفته است، بعضی از سادهدلیها هست که مرا متأثر میکند. اما من در مورد هارتفورد ظلم کرده بودم و او عجله داشت که حقانیت خود را ثابت کند.
با اشتیاق گفت:
- خواهش میکنم فکر نکن که سکس تنها سلاح ماست. افشاگری هم سلاح جالبیه. از کاری که «اد مورو» با «جو مک کارتی» فقید کرد اطلاع داری؟ کار اون در مقابل نقشهای که ما در برنامهٔ «رازدار نیویورک» کشیدیم چیز بیمزهایه. در سری برنامههای «میتوانید بگیریدش؟» نقشهای کشیدیم که مردهای واقعی را از مردهای مخنث جدا کنیم. در این برنامهها چنان راهنماییهای جالبی داریم که هر آمریکائی اصیل شیفتهٔ دیدنش میشه. این سری خیلی ساده و بیشیلهپیله با زمینههائی که از آثار همینگوی گرفته شده شروع میشه. صحنههایی از گاوبازی نمایش میدیم که آدمو روی صندلیش آروم نمیذاره - و حتی ممکنه تماشاچی رو به حالت دو به توالت بفرستیم - چون در این نمایشها جزئیاتی رو نشون میدیم که در فیلمهای «بیخطر» هالیوود نشون داده نمیشه.
برنامه رو با قسمتهای بینظیری دنبال میکنیم که واسه ما هیچ خرجی نداره. یادت میاد چه عکسهایی در دادگاه نورنبرگ ارائه شد؟ اون عکسها رو هیچ وقت ندیدی، چون هرگز قابل چاپ نبود. چند تا عکاس آماتور در اردوگاههای آلمانها بودن و شانس گرفتن عکس از صحنههائی رو پیدا کردن که تکرارش محاله. تعدادی از این عکاسهای آماتور رو به شهادت دوربینهایشان به دار زدند، اما عکسایشان از بین نرفت. ما این عکسها رو در سریال «شکنجه در قلب اعصار» نمایش میدیم و در بارهشون بحث میکنیم. کدوم آدمیه که جلب این برنامه نشه؟ و به خاطرش آگهی نده؟
و دهها برنامهٔ دیگه، اما فعلاً تو یه تصور عمومی ازش داری. مردم کوچه و بازار خیال میکنن سر از تئوری «اغوای پنهانی» در میارن. اما باور کن که هیچی نمیدونن. در حال حاضر مبرزترین روانکاوان عملی دنیا در شرق هستند. جنگ کره و شستشوی مغزی رو یادت میاد؟
تازه ما بعد از اون کلی پیشرفت کردیم. دیگه هیچ احتیاجی به خشونت نیس، اگه راهشو نشون مردم بدی، از شستشوی مغزی لذت میبرن.
گفتم:
- و تو در صددی که آمریکا رو شستشوی مغزی بدی، دستور کارت اینه.
- دقیقاً همینطوره - و علیرغم فریاد کنگره و کلیسا، تموم آمریکائیها عاشقش میشن. البته هیچ توجهی هم به شبکهٔ ما نمیکنن. تازه میدونی داد و فریادشون چه وقتی بیشتر میشه؟ وقتی بفهمن که نمیتونن با ما رقابت کنن.
هارتفورد نگاهی به ساعتش کرد، سوتی آژیروار کشید و گفت:
- موقع بستن چمدونه. من باید ساعت شیش در اون فرودگاه شما، که نمیشه اسمشو تلفظ کرد، باشم. امیدوارم این سعادتو داشته باشم که یه روزی تو به ماکائو بیائی تا همدیگه رو بازم ببینیم.
- فکر نمیکم، اما حالا دیگه میفهمم که فیلم خوب یعنی چی. راستی یه چیزی، تو نمیترسی که من ماجرا رو به همه بگم؟
- چرا بترسم؟ هر چی بیشتر پخش بشه تبلیغ بیشتری واسهٔ برنامهٔ ماس. فکر میکنم به این موضوع هم توجه کرده باشی که دو سه ماهی طول داره تا تبلیغات ما به اوج برسه. ولی به هر حال، باید از تو تشکر کنم. چون کتاب تو بود که همچی ایدهای به من داد.
خدایا، او آنقدر حقشناس بود که من در جوابش حتی یک کلمه نتوانستم حرفی بزنم.
گفت:
- هیچ چیزی نمیتونه جلو ما رو بگیره. (بار دیگر تعصبی که در پس زبان چرب و نرمش وجود داشت جلوهگیری کرد و غیر قابل کنتر نمود.) تاریخ طرفدار ماست. ما فساد آمریکا را سلاحی قرار میدیم برای زوالش، و این سلاحه نیس که قابل دفاع باشه. نیروی هوائی نمیتونه با سرنگون کردن یکی از ماهوارههائی که نزدیک قلمرو هوائی اونه دست به یک دزدی هوائی بزنه. حتی کمیتهٔ وسایل ارتباط جمعی فدرال هم نمیتونه به هیچ کشوری از این بابت اعتراض کنه. چون اسم هیچ کشوری مطرح نیس. اگه تو پیشنهادهای دیگهای هم داشته باشی، من از شنیدنش بینهایت خوشحال هستم.
آنروز هیچ پیشنهادی نداشتم، حالا هم ندارم. شاید این کلمات بیش از ظاهر شدن آگهیهای شبکهٔ ماهوارهای هارتفورد در مطبوعات، یک هشدار جدی تلقی شود و شاید زنگ خطر را در شبکههای تلویزیونی به صدا درآورد. اما باید دید در اینصورت هم برای هارتفورد فرقی میکند؟ او چنین اعتقادی نداشت. شاید هم او درست فکر میکرد. این جمله را یادم نمیرود که گفت: «تاریخ طرفدار ماست.» ای سرزمین لینکلن و فرانکلین و ملویل! به تو عشق میورزم و سعادت تو را خواهانم. اما در قلب من بادی سرد از قرون گذشته میوزد، زیرا به یاد بابل میافتم.»
֎
▼ کسانی که مایلند اصل داستان چاپ شده در مجلهٔ تماشا را ببینند، از نسخهٔ ورق بهره ببرند.▼
